Γράφει ο Ιωάννης Σιδηρόπουλος, LL.M (LSE, UvA), MA (UNIC), PhD (c) (EUC), δικηγόρος, Senior Fellow, Strategy International think tank.
Από τις διαπραγματεύσεις του 1939 έως την απόκτηση 72 γερμανικών καταδιωκτικών Fw 190, η Άγκυρα αξιοποίησε τη θέση της στον πόλεμο για να εξασφαλίσει γερμανικό στρατιωτικό εξοπλισμό, ενώ διατηρούσε παράλληλα σχέσεις με τους Συμμάχους.
Η Τουρκία δεν πολέμησε στο πλευρό της ναζιστικής Γερμανίας. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι απέφυγε τη στρατιωτική και οικονομική συνεργασία μαζί της. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Άγκυρα διαπραγματεύτηκε την προμήθεια όπλων από το Βερολίνο, απέκτησε γερμανικά αεροσκάφη και συνέχισε να διαθέτει στρατηγικές πρώτες ύλες στη γερμανική πολεμική οικονομία, έως ότου η πίεση των Συμμάχων την ανάγκασε να αναθεωρήσει μέρος αυτής της πολιτικής. Η τουρκική ουδετερότητα δεν ήταν παθητική αποχή, αλλά ενεργή στρατηγική αξιοποίησης του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων προς όφελος της χώρας.
Οι βάσεις αυτής της σχέσης είχαν τεθεί πριν από την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Γερμανικές εταιρείες είχαν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην προμήθεια οπλισμού και στην τεχνική συνεργασία με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Μετά την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας το 1923, οι δεσμοί επεκτάθηκαν στη βιομηχανία και στην αεροπορία. Η προσπάθεια ανάπτυξης εγχώριας αεροπορικής παραγωγής, μεταξύ άλλων μέσω του προγράμματος της αεροπορικής βιομηχανίας Junkers στο Καϊσερί, δεν απέδωσε τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Όπως επισημαίνει ο ιστορικός Gary Leiser στη μελέτη του The Turkish Air Force, 1939–45: The Rise of a Minor Power, η Τουρκία εξακολουθούσε να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενα αεροσκάφη. Στις παραμονές του πολέμου διέθετε περίπου 240, ήδη παρωχημένα σε μεγάλο ποσοστό. Η ανάγκη εκσυγχρονισμού ήταν επομένως πραγματική, αλλά η επιλογή προμηθευτών είχε και σαφή γεωπολιτική διάσταση. [1]
Η Άγκυρα αγόραζε αεροπορικό υλικό από τη Γερμανία, τη Βρετανία και τη Γαλλία, αποφεύγοντας να εξαρτηθεί από μία μόνο δύναμη. Καθώς πλησίαζε ο πόλεμος, επιδίωξε να αξιοποιήσει τον ανταγωνισμό τους για ευνοϊκότερες πιστώσεις και μεγαλύτερες παραδόσεις. Η πολιτική αυτή συνέδεε όλο και περισσότερο τον στρατιωτικό εκσυγχρονισμό της Τουρκίας με τις οικονομικές και διπλωματικές διαπραγματεύσεις των αντιμαχόμενων κρατών.
Η προμήθεια γερμανικών αεροσκαφών είχε αρχίσει ήδη πριν από το 1939. Η Τουρκία παρήγγειλε 24 βομβαρδιστικά Heinkel He 111 J-1 το 1937. Δεκαοκτώ παραδόθηκαν τον Οκτώβριο εκείνης της χρονιάς και τα υπόλοιπα έξι στις αρχές του 1938. Αυτή ήταν ολοκληρωμένη προπολεμική αγορά, ανεξάρτητη από τις μεταγενέστερες διαπραγματεύσεις του 1939 (βλ. παρακάτω). Τα αεροπλάνα παρέμειναν σε τουρκική υπηρεσία κατά τη διάρκεια του πολέμου, αν και η έλλειψη ανταλλακτικών περιόρισε σταδιακά την επιχειρησιακή τους αξιοποίηση. [2]
Ένα έγγραφο της 30ής Ιανουαρίου 1939 φωτίζει μια διαφορετική προσπάθεια προμήθειας. Ο ερευνητής Emir Öngüner παρουσίασε πρόσφατα τεκμήρια που αποδίδονται στο Τουρκικό Κρατικό Αρχείο, με κωδικό BCA 30-10-0-0-59-399-14. Το κείμενο καταγράφει διαπραγματεύσεις με τον δρ. Esser, εκπρόσωπο της Ένωσης της Γερμανικής Αεροπορικής Βιομηχανίας, για αεροπορικό υλικό με πιστωτικό όριο 15 εκατομμυρίων μάρκων του Ράιχ. Στα προβλεπόμενα είδη περιλαμβάνονταν Heinkel He 111 με κινητήρες DB 601, Messerschmitt Me 109 με κινητήρες DB 601, υλικό και κινητήρες για το Gotha 145, καθώς και άλλοι τύποι. [4]
Το έγγραφο περιγράφει μια οργανωμένη προσπάθεια χρηματοδότησης και προμήθειας. Σύμφωνα με την παρουσίαση του Öngüner, οι όροι φέρεται να περιλάμβαναν τετραετή πίστωση, ομόλογα με επιτόκιο 6%, ισοτιμία μίας τουρκικής λίρας προς 1,98 μάρκα και αποπληρωμή σε τέσσερις δόσεις, με προθεσμία την 31η Μαΐου 1939. Η ίδια ανάλυση αναφέρει ότι η σχεδιαζόμενη προμήθεια περιλάμβανε 60 Me 109 και οκτώ He 111. Δεν τεκμηριώνεται ότι τα αεροσκάφη αυτής της πρότασης παραδόθηκαν. Αυτό δεν αναιρεί την προηγούμενη παράδοση των 24 He 111 το 1937–1938· πρόκειται για διαφορετικές αγορές και διαφορετικές χρονικές περιόδους.
Η πρόταση των 15 εκατομμυρίων μάρκων πρέπει επίσης να διακρίνεται από την ευρύτερη πιστωτική συμφωνία που συνδέθηκε με τον Γερμανό υπουργό Οικονομίας Walther Funk και υπογράφηκε στις 16 Ιανουαρίου 1939. Εκείνη προέβλεπε πιστώσεις 150 εκατομμυρίων μάρκων, [5] από τις οποίες 60 εκατομμύρια προορίζονταν για όπλα και πυρομαχικά. Από το συνδυασμό των πηγών φάινεται πως αμφότερες οι σχεδιαζόμενες συναλλαγές του 1939 δεν προχώρησαν όπως είχε προβλεφθεί, μέσα στο επιδεινούμενο διπλωματικό κλίμα και μετά την τουρκοβρετανική διακήρυξη του Μαΐου 1939. [3][4]
Η αποτυχία των σχεδίων αυτών, ωστόσο, δεν τερμάτισε τις εξοπλιστικές σχέσεις με τη Γερμανία. Μετά το γερμανοτουρκικό σύμφωνο φιλίας και μη επίθεσης της 18ης Ιανουαρίου 1941, οι διαπραγματεύσεις συνεχίστηκαν. Στις 9 Οκτωβρίου 1941, οι δύο χώρες συμφώνησαν σε προμήθειες στρατιωτικού υλικού συνολικής αξίας 46 εκατομμυρίων μάρκων. Παραδόσεις αξίας 36 εκατομμυρίων προβλέπονταν έως τις 31 Μαρτίου 1943 και οι υπόλοιπες 10 εκατομμυρίων έως το τέλος του 1944. Η συμφωνία εντασσόταν σε μια ευρύτερη εμπορική σχέση: η Γερμανία ενδιαφερόταν για τον τουρκικό χρωμίτη, απαραίτητο για την παραγωγή ειδικών χαλύβων, ενώ η Τουρκία επιδίωκε να εξασφαλίσει σύγχρονο στρατιωτικό εξοπλισμό. [3]
Στις 5 Σεπτεμβρίου 1942 υπογράφηκε ξεχωριστή πιστωτική συμφωνία, στο πλαίσιο των ευρύτερων διαπραγματεύσεων για την προμήθεια γερμανικού οπλισμού. Σε αυτή τη μεταγενέστερη φάση η Τουρκία απέκτησε 72 καταδιωκτικά Focke-Wulf Fw 190 A-3, κορυφαία για την εποχή. Σε αντίθεση με την πρόταση του Ιανουαρίου 1939, αυτή η αγορά είχε πραγματικό αποτέλεσμα: τα αεροσκάφη παραδόθηκαν και εντάχθηκαν στην τουρκική πολεμική αεροπορία. Διατέθηκαν για την άμυνα των Στενών και υπήχθησαν στο 5ο Σύνταγμα Καταδιωκτικών, με έδρα την Προύσα. Η απόκτησή τους αποτελεί το ισχυρότερο τεκμήριο ότι η Τουρκία αγόρασε γερμανικά πολεμικά αεροσκάφη εν μέσω του πολέμου. [1]
Η συναλλαγή εντάσσεται σε μια ευρύτερη πολιτική εξισορρόπησης. Η Τουρκία συνέχισε να λαμβάνει στρατιωτικό υλικό από τη Βρετανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ απέφευγε να εμπλακεί άμεσα στις πολεμικές επιχειρήσεις. Οι Σύμμαχοι ήλπιζαν ότι η στρατιωτική βοήθεια θα ενθάρρυνε την Άγκυρα να εγκαταλείψει την ουδετερότητα και να διευκολύνει τη χρήση τουρκικών αεροδρομίων από τις συμμαχικές δυνάμεις. Η τουρκική ηγεσία, όμως, δεν παραχώρησε την ελευθερία χρήσης που ζητούσαν οι Σύμμαχοι, καθώς μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να οδηγήσει τη χώρα στον πόλεμο.
Η επιλογή αυτή προσέφερε βραχυπρόθεσμα στρατηγικά οφέλη, αλλά είχε κόστος. Την άνοιξη του 1944, μετά την αποτυχία των συνομιλιών με τον πρόεδρο İsmet İnönü, η Βρετανία και οι Ηνωμένες Πολιτείες περιόρισαν δραστικά τη στρατιωτική βοήθεια και διέκοψαν σχεδόν πλήρως τις προμήθειες πετρελαίου προς την Τουρκία. Τα μέτρα συνδέθηκαν με την απαίτηση να σταματήσουν οι αποστολές χρωμίτη προς τη Γερμανία και να επιτραπεί η χρήση τουρκικών αεροπορικών βάσεων από τους Συμμάχους. Η Τουρκία διέκοψε τις αποστολές χρωμίτη, αλλά δεν παραχώρησε τις βάσεις. [1]
Η αγορά των Fw 190 είχε μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα. Στον πίνακα του Leiser για τη διάταξη της τουρκικής αεροπορίας γύρω στο 1946, τα Fw 190 εξακολουθούν να καταγράφονται στην Προύσα: 24 μονάδες στο 5ο Σύνταγμα, δίπλα σε 24 Spitfire Mk V βρετανικής προέλευσης. Η καταγραφή δείχνει ότι τα γερμανικά καταδιωκτικά παρέμειναν στο τουρκικό οπλοστάσιο και μετά την ήττα της Γερμανίας. [1]
Η ιστορία των τουρκογερμανικών εξοπλιστικών συναλλαγών δεν καθιστά την Τουρκία σύμμαχο του Χίτλερ. Καθιστά, όμως, ανεπαρκή κάθε περιγραφή της ουδετερότητάς της ως πλήρους αποχής από τη στρατιωτική συνεργασία με το ναζιστικό καθεστώς. Οι παραδόσεις των He 111 πριν από τον πόλεμο, η ανεκπλήρωτα πλην όμως συμφωνηθέντα πλαίσια του 1939, οι ευρύτερες πιστωτικές και εξοπλιστικές συμφωνίες και, κυρίως, η πραγματική αγορά των 72 Fw 190 το 1942 αποτελούν διακριτά επεισόδια μιας συνεχιζόμενης σχέσης. Το ουσιαστικό συμπέρασμα είναι συγκεκριμένο: η Τουρκία δεν πολέμησε στο πλευρό του Άξονα, αλλά η ουδετερότητά της συνυπήρξε με πραγματικές εξοπλιστικές συναλλαγές με τη ναζιστική Γερμανία. Τα γερμανικά αεροσκάφη δεν ήταν απλώς αντικείμενο διπλωματικών συζητήσεων, αλλά πέταξαν με τα τουρκικά διακριτικά και παρέμειναν σε υπηρεσία και μετά το τέλος του πολέμου.
Πηγές και βιβλιογραφία
1. Gary Leiser, “The Turkish Air Force, 1939–45: The Rise of a Minor Power,” Middle Eastern Studies, τόμ. 26, αρ. 3, Ιούλιος 1990, σ. 383–395.
https://www.jstor.org/stable/4283380
2. Stijn Mitzer και Joost Oliemans, “Bye Bye Berlin: Türkiye’s He 111 Bombers,” Oryx, 12 Ιανουαρίου 2023.
https://www.oryxspioenkop.com/2023/01/bye-bye-berlin-turkiyes-he-111-bombers.html
3. Fahri Türk, “Arms Trade Between Germany and Turkey during the Republican Period 1923–1945,” Belleten, τόμ. 79, αρ. 285 (2015), σ. 761–782.
https://www.belleten.gov.tr/eng/full-text/233/tur
4. Emir Öngüner, ανάλυση για το έγγραφο της 30ής Ιανουαρίου 1939, με αναφορά στον αρχειακό κωδικό BCA 30-10-0-0-59-399-14.
https://www.linkedin.com/feed/update/urn:li:activity:7504613351612899328
5. U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, Diplomatic Papers, 1942, The Near East and Africa, Volume IV, έγγραφο 813, τηλεγράφημα του πρέσβη Laurence Steinhardt προς τον υπουργό Εξωτερικών, Άγκυρα, 30 Μαΐου 1942.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v04/d813
6. Τουρκικά Κρατικά Αρχεία,
https://katalog.devletarsivleri.gov.tr/
Κάντε Like στη σελίδα μας στο facebook – ακολουθείστε μας στο X στο linkedin και στο Youtube
