Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο: Αναγκαία η γνώση του από τα στελέχη των ΕΔ

Γράφει ο Δημήτριος Νούσης, Επίλαρχος – armylib.gr

Το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο (ΔΑΔ), ή αλλιώς το Δίκαιο των Ένοπλων Συρράξεων (ΔΕΣ), αποτελεί έναν από τους πλέον ευαίσθητους και θεμελιώδεις κλάδους του Διεθνούς Δημοσίου Δικαίου. Γεννημένο μέσα από τις φρικαλεότητες των πολέμων, το ΔΑΔ επιδιώκει να εισάγει κανόνες ανθρωπιάς και περιορισμούς στη βία, ακόμα και στην πιο ακραία μορφή ανθρώπινης σύγκρουσης. Δεν έχει ως στόχο να απαγορεύσει τον πόλεμο – αυτό είναι το πεδίο του jus ad bellum (δίκαιο προσφυγής στον πόλεμο) – αλλά να θέσει όρια στην πραγματικότητα της ένοπλης σύγκρουσης, μετριάζοντας τον ανθρώπινο πόνο και προστατεύοντας εκείνους που είναι πιο ευάλωτοι, δηλαδή τους αμάχους, τους τραυματίες, τους ασθενείς, τους ναυαγούς και τους αιχμαλώτους.

Στο σημερινό περιβάλλον ασφάλειας, που χαρακτηρίζεται από ασύμμετρες απειλές, μη κρατικούς δρώντες, υβριδικές συγκρούσεις και ταχεία τεχνολογική εξέλιξη στα όπλα, η πολυπλοκότητα των επιχειρήσεων έχει αυξηθεί εκθετικά. Μέσα σε αυτή την πολυπλοκότητα, ο ρόλος του στρατιωτικού προσωπικού καθίσταται ολοένα και πιο απαιτητικός, όχι μόνο σε επιχειρησιακό, αλλά και σε νομικό και ηθικό επίπεδο. Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η κρίσιμη σημασία της εις βάθος γνώσης του Ανθρωπιστικού Δικαίου από τα στελέχη των Ενόπλων Δυνάμεων.

Η γνώση του ΔΑΔ είτε για το μόνιμο στρατιωτικό προσωπικό είτε για τους οπλίτες θητείας, είναι ένα ζωτικό εργαλείο που καθορίζει την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα, την εθνική φήμη, την προστασία του ίδιου του προσωπικού και, εν τέλει, τη διατήρηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας σε καιρούς κρίσης. Όταν ένας στρατιωτικός γνωρίζει με ακρίβεια τα όρια της νόμιμης βίας, μπορεί να λαμβάνει ορθές αποφάσεις, να αποφεύγει ακραίες κυρώσεις με σκοπό την αποφυγή διεθνών κυρώσεων και να διατηρεί την ηθική του ακεραιότητα, ακόμα και κάτω από ακραία πίεση.

Στο παρόν κείμενο θα αναφερθώ περιληπτικά στο Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο και στους λόγους για τους οποίους η γνώση του Ανθρωπιστικού Δικαίου είναι απολύτως απαραίτητη για τους στρατιωτικούς, αναλύοντας την πολυδιάστατη σημασία της από νομική, επιχειρησιακή, ηθική και ψυχολογική σκοπιά. Επιπλέον, θα εξετάσω τις προκλήσεις στην εφαρμογή του και θα προτείνω συγκεκριμένα βήματα για τη βελτίωση της εκπαίδευσης και της ενσωμάτωσης του ΔΑΔ στην καθημερινή πρακτική των Ενόπλων Δυνάμεων.

1. — Προέλευση Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δίκαιου

α. Μετά την λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και τις βιαιότητες που έλαβαν χώρα, κρίθηκε απαραίτητη η εξασφάλιση προστασίας του άμαχου πληθυσμού, καθώς και του πληθυσμού που δεν συμμετέχει στις εχθροπραξίες, ήτοι οι τραυματίες και οι αιχμάλωτοι πολέμου. Το σημαντικότερο γεγονός για τη δημιουργία του σημερινού Δικαίου των Ενόπλων Συρράξεων, αποτέλεσε η προσπάθεια του Ελβετού τραπεζίτη και ανθρωπιστή Ερρίκου Ντυνάν (Henry Dunant). Ο Ντυνάν βρέθηκε τυχαία στο πεδίο της μάχης του Solferino, (μια μικρή πόλη στη Λομβαρδία της Ιταλίας), η οποία διεξήχθη στις 24 Ιουνίου 1859, μεταξύ Γαλλoιταλικών και Αυστριακών Eνόπλων Δυνάμεων στο πλαίσιο του Δεύτερου Πολέμου της Ιταλικής Ανεξαρτησίας και ήταν η πιο αιματηρή που γνώρισε η Ευρώπη μετά τη μάχη του Βατερλό. Στη μάχη αυτή, 37.000 στρατιώτες (20.000 Αυστριακοί και 17.000 Γάλλοι) έχασαν τη ζωή τους και ένα ποσοστό 60% τραυματιών πέθαναν επειδή δεν υπήρχε η κατάλληλη ιατρική βοήθεια στο πεδίο της μάχης. Στο έργο του με τίτλο «Μια ανάμνησις από το Σολφερίνο», περιγράφει τη φρίκη και την απογοήτευση τα οποία ένιωσε, βλέποντας τους τραυματίες εγκαταλελειμμένους να πεθαίνουν χωρίς βοήθεια, ενώ θα μπορούσαν να σωθούν. Έτσι, οργάνωσε με κάθε πρόσφορο μέσο ένα εθελοντικό σώμα πρώτων βοηθειών, σε μια προσπάθεια να μετριάσει τον πόνο και τη δυστυχία χωρίς όμως να πετύχει σημαντικά αποτελέσματα. Στο βιβλίο που συνέγραψε και συγκίνησε την παγκόσμια κοινή γνώμη, πρότεινε να δημιουργηθεί σε κάθε κράτος ένα εθελοντικό σώμα που να συνοδεύει τις ιατρικές μονάδες των ενόπλων δυνάμεων καθώς και τη σύγκληση ενός διεθνούς συνεδρίου με σκοπό τη σύναψη μίας διεθνούς συνθήκης που θα προέβλεπε την περίθαλψη τραυματιών και ασθενών στο πεδίο της μάχης και την ίδρυση, σε καιρό ειρήνης, εθνικών συλλόγων εθελοντών.

Ο Gustave Moynier, πρόεδρος της «Δημόσιας Kοινωνικής Πρόνοιας της Γενεύης» ωθούμενος από τις εν λόγω σκέψεις ήταν εκείνος που οργάνωσε την 1η ομάδα μελέτης η οποία μαζί με τον Ντυνάν υιοθετώντας, την πρώτη πρόταση , ίδρυσαν τη Διεθνή Επιτροπή για βοήθεια στους τραυματίες, η οποία αποτελεί σήμερα τη Διεθνή Επιτροπή Ερυθρού Σταυρού (ΔΕΕΣ). Η δεύτερη πρόταση οδήγησε στην υπογραφή της Συνθήκης της Γενεύης του 1864 καθώς το 1863 συνεκλήθη στη Γενεύη διεθνής διάσκεψη για τη σύναψη διεθνούς σύμβασης για την περίθαλψη τραυματιών, ενώ με τη βοήθεια της ελβετικής κυβέρνησης ένα χρόνο μετά υιοθετήθηκε η «Σύμβαση της Γενεύης για την βελτίωση των συνθηκών των τραυματιών και των ασθενών των εν εκστρατεία ενόπλων δυνάμεων».

Η Σύμβαση αυτή αποτέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο του ΔΑΔ και κινητοποίησε τα κράτη για τη μετέπειτα σύναψη σειράς συμφωνιών με τις οποίες ρυθμίζονται τα θέματα διεξαγωγής των ενόπλων συρράξεων, με κεντρικούς άξονες την προστασία και παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας σε όσους τίθενται εκτός μάχης κατά τη διάρκεια των εχθροπραξιών τα πρόσωπα που δεν μετέχουν (άμαχοι) ή δεν μετέχουν πια (τραυματίες, ασθενείς ναυαγοί ή αιχμάλωτοι) στις εχθροπραξίες, καθώς επίσης και την απαγόρευση στοχοποίησης του προσωπικού το οποίο είναι επιφορτισμένο με την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας.

2.—- Αντικείμενο Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δίκαιου

Το ΔΑΔ αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα στο χώρο του Διεθνούς Δικαίου, το οποίο εφαρμόζεται κυρίως σε δύο βασικές κατηγορίες ένοπλων συγκρούσεων:

α. Διεθνείς Ένοπλες Συγκρούσεις, οι οποίες αφορούν συγκρούσεις μεταξύ δύο ή περισσότερων κρατών. Εδώ εφαρμόζεται το πλήρες σώμα των Συμβάσεων της Γενεύης και του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου Ι.

β. Μη Διεθνείς Ένοπλες Συγκρούσεις ή εσωτερικές συγκρούσεις, οι οποίες αφορούν συγκρούσεις εντός των συνόρων ενός κράτους, συνήθως μεταξύ των κυβερνητικών δυνάμεων και οργανωμένων ένοπλων ομάδων. Εδώ εφαρμόζεται κυρίως το Κοινό Άρθρο 3 των Συμβάσεων της Γενεύης και το Πρόσθετο Πρωτόκολλο ΙΙ. Η πολυπλοκότητα των σύγχρονων συγκρούσεων, με την εμφάνιση μη κρατικών δρώντων και την παρεμβατική δράση εξωτερικών δυνάμεων, έχει καταστήσει τη διάκριση αυτή συχνά δυσχερή, αλλά η βασική αρχή της προστασίας των αμάχων και λοιπών προστατευόμενων κατηγοριών παραμένει.

γ. Τέλος, είναι πολύ σημαντικό να επισημάνω ότι το ΔΕΣ δεν ασχολείται µε το ερώτηµα εάν η προσφυγή σε ένοπλη σύγκρουση είναι «νόµιµη» µε βάση το Διεθνές Δίκαιο, αλλά µε δεδομένο, ακριβώς, ότι για οποιονδήποτε λόγο υπάρχει ένοπλη σύγκρουση σε εξέλιξη, προσπαθεί να επιβάλει περιορισµούς και κανόνες στον τρόπο µε τον οποίο διεξάγονται οι επιχειρήσεις, µε σκοπό, στο µέτρο του εφικτού, να µετριάσει τις συνέπειες της σύγκρουσης.

δ. Κύριες πηγές του Ανθρωπιστικού Δικαίου είναι:

(1) Οι Συμβάσεις της Γενεύης (ΣΓ) του 1949

Αποτελούν τον θεμέλιο λίθο του σύγχρονου ΔΑΔ και έχουν κυρωθεί σχεδόν από όλα τα κράτη του κόσμου, γεγονός που υπογραμμίζει την καθολική τους αναγνώριση. Περιλαμβάνουν τέσσερις κύριες συμβάσεις:

Σύμβαση Ι: Για τη βελτίωση της τύχης των τραυματιών και των ασθενών των ενόπλων δυνάμεων στο πεδίο της μάχης.
Σύμβαση ΙΙ: Για τη βελτίωση της τύχης των τραυματιών, ασθενών και ναυαγών μελών των ενόπλων δυνάμεων στη θάλασσα.
Σύμβαση ΙΙΙ: Σχετικά με τη μεταχείριση των αιχμαλώτων πολέμου. Θεσπίζει λεπτομερείς κανόνες για τη σύλληψη, κράτηση, συνθήκες διαβίωσης, επικοινωνία και απελευθέρωση των Αιχμαλώτων Πολέμου, διασφαλίζοντας την ανθρώπινη μεταχείρισή τους.
Σύμβαση ΙV: Σχετικά με την προστασία των πολιτών σε καιρό πολέμου. Αυτή η σύμβαση είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς καλύπτει τον άμαχο πληθυσμό τόσο σε εμπόλεμες ζώνες όσο και σε κατεχόμενα εδάφη, θέτοντας κανόνες για την ασφάλειά τους, την ανθρωπιστική βοήθεια και τα δικαιώματά τους.
Τα Πρόσθετα Πρωτόκολλα των Συμβάσεων της Γενεύης ( ΠΠ 1977): Συμπληρώνουν τις αρχικές Συμβάσεις, προσαρμόζοντας το ΔΑΔ στις σύγχρονες μορφές ένοπλων συγκρούσεων και συγκεκριμένα.

Πρόσθετο Πρωτόκολλο Ι: Ενισχύει την προστασία των θυμάτων των διεθνών ένοπλων συγκρούσεων και περιέχει σημαντικές διατάξεις σχετικά με τη διεξαγωγή των εχθροπραξιών (π.χ., αρχές διάκρισης, αναλογικότητας, προφυλάξεις).
Πρόσθετο Πρωτόκολλο ΙΙ: Επεκτείνει την εφαρμογή του ΔΑΔ στις μη διεθνείς ένοπλες συγκρούσεις, ένα πεδίο που αρχικά ήταν λιγότερο ρυθμισμένο.
Πρόσθετο Πρωτόκολλο ΙΙΙ (2005): Υιοθέτησε ένα συμπληρωματικό έμβλημα, τον Ερυθρό Κρύσταλλο, ως εναλλακτική λύση στον Ερυθρό Σταυρό και την Ερυθρά Ημισέληνο.

(2) Το Εθιμικό Διεθνές Δίκαιο

Πολλοί κανόνες του ΔΑΔ έχουν καθιερωθεί ως εθιμικό δίκαιο, πράγμα που σημαίνει ότι δεσμεύουν όλα τα κράτη, ανεξάρτητα από το αν έχουν κυρώσει συγκεκριμένες συνθήκες. Η ΔΕΕΣ έχει εκδώσει μια περιεκτική μελέτη για τους εθιμικούς κανόνες του ΔΑΔ, η οποία αποτελεί πολύτιμη πηγή («Jean–Marie Henckaerts and Lousie Doswald–Beck ,Customary International Humanitarian Law (CIHL), Vol.I Rules, ICRC, Cambridge University Press (2005) (‘CIHL Study»)

(3) Ειδικές Συμβάσεις (Δίκαιο της Χάγης και άλλα):

Δίκαιο της Χάγης: Προέκυψε κυρίως από τις Διασκέψεις Ειρήνης της Χάγης του 1899 και 1907. Αυτές οι συμβάσεις επικεντρώνονται στα μέσα και τις μεθόδους διεξαγωγής του πολέμου, θέτοντας περιορισμούς στα όπλα και τις τακτικές που μπορούν να χρησιμοποιηθούν (π.χ., απαγόρευση συγκεκριμένων όπλων, κανόνες για την κατοχή, την ουδετερότητα). Ιστορικά, το «Δίκαιο της Γενεύης» προστάτευε τους ανθρώπους και το «Δίκαιο της Χάγης» ρύθμιζε τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων. Ωστόσο, αυτή η διάκριση έχει αμβλυνθεί, και πλέον αναφερόμαστε σε ένα μεικτό (mixed) δίκαιο, όπου οι αρχές και των δύο δικαίων αλληλεπιδρούν.

Ειδικές Συμβάσεις περί Όπλων: Περιλαμβάνουν, ενδεικτικά, τη Σύμβαση για την Απαγόρευση των Χημικών Όπλων (1993), τη Σύμβαση για την Απαγόρευση των Βιολογικών Όπλων (1972), τη Σύμβαση για Ορισμένα Συμβατικά Όπλα (CCW, 1980) με τα διάφορα Πρωτόκολλά της (π.χ., για τις νάρκες, τα εμπρηστικά όπλα, τα όπλα λέιζερ), και τη Σύμβαση της Οτάβας για την Απαγόρευση των Ναρκών Κατά Προσωπικού (1997).

Η σχέση με το Δίκαιο της Προσφυγής στον Πόλεμο (Jus ad Bellum): Είναι πολύ σημαντικό να έχουμε στο νου μας ότι το ΔΑΔ (jus in bello) είναι ξεχωριστό από το Δίκαιο του Πολέμου (jus ad bellum). Το jus ad bellum ορίζει τις συνθήκες υπό τις οποίες μια χώρα έχει το δικαίωμα να κηρύξει πόλεμο νόμιμα (π.χ., αυτοάμυνα, απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ). Αντίθετα, το jus in bello ισχύει όταν ξεκινά μια σύρραξη, ανεξαρτήτως αν είναι επίθεση ή άμυνα χωρίς να έχει σημασία αν η έναρξη αυτής είναι νόμιμη ή όχι. Σκοπός αυτού είναι να ορίσει τους κανόνες συμπεριφοράς των εμπλεκόμενων πλευρών κατά τη διάρκεια του πολέμου, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι ακόμα και τότε δεν παραβιάζονται ορισμένα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα

4. — Οι βασικές αρχές του Ανθρωπιστικού Δικαίου

Στο σημείο αυτό, κρίνεται σκόπιμο να αναφερθώ συνοπτικά στις βασικές αρχές του ΔΑΔ, η γνώση των οποίων είναι απαραίτητη στο σύνολο του στρατιωτικού προσωπικού:

α. Αρχής της Διάκρισης

Η αρχή αυτή δηλώνει ότι όλα τα πρόσωπα που εμπλέκονται σε μια ένοπλη σύρραξη πρέπει να διαχωρίζονται σε εκείνα που έχουν άμεση συμμετοχή στις εχθροπραξίες, δηλαδή σε μαχητές, και στα πρόσωπα που δεν πρέπει να δέχονται επίθεση ή που δεν έχουν άμεση συμμετοχή σε αυτές (άμαχοι κ.α.).

Ο ορισμός του μαχητή είναι σχετικά πρόσφατος και περιλαμβάνει κατηγορίες προσώπων που ανήκουν στις Ένοπλες Δυνάμεις και έχουν το δικαίωμα συμμετοχής στις εχθροπραξίες, δηλαδή:

Τα μέλη των τακτικών και μη ενόπλων δυνάμεων μέρους στη σύρραξη, σε κάθε περίπτωση.

τα μέλη ειδικών αστυνομικών δυνάμεων και σωμάτων εθελοντών, εθνοφρουράς συμπαρατασσομένων στις τακτικές δυνάμεις.

Μέλη οργανωμένων αντιστασιακών

Οι παραπάνω κατηγορίες συμμορφώνονται προς ακόλουθες τέσσερις προϋποθέσεις (άρθρα 1-3 Κανονισμών Χάγης 1907, 4 ΣΓ’49 ΙΙΙ, 43 Π ’77 Ι):

Να βρίσκονται υπό υπεύθυνη Διοίκηση.

Να φέρουν διακριτό Έμβλημα αναγνωρίσιμο από απόσταση.

Να φέρουν τα Όπλα τους φανερά

Να Συμμορφώνονται κατά τις επιχειρήσεις τους προς τους νόμους και τα έθιμα του πολέμου.

Αν ένα άτομο δεν εμπίπτει στην κατηγορία του μαχητή, τότε εμπίπτει στην κατηγορία του άμαχου, δηλαδή καθίσταται πολίτης. Σύμφωνα με το άρθρο 5(2) της ΣΓ ΙΙΙ, σε περίπτωση ύπαρξης αμφιβολίας αν ένα άτομο -ή μία ομάδα ατόμων- είναι μαχητής, το άτομο αυτό θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως τέτοιο, μέχρι ένα αρμόδιο δικαστήριο να αποφασίσει για το εν λόγω καθεστώς. Το άρθρο 51 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου Ι προσδιορίζει το πεδίο της γενικής προστασίας των αμάχων από τους κινδύνους των στρατιωτικών επιχειρήσεων, απαγορεύοντας ρητά τις αδιάκριτες επιθέσεις εναντίον του άμαχου πληθυσμού. Ως αδιάκριτες επιθέσεις ορίζονται σύμφωνα με το άρθρο 51(4), οι επιθέσεις που δεν κατευθύνονται εναντίον συγκεκριμένου στρατιωτικού στόχου, οι επιθέσεις με χρήση μέσων ή μεθόδων που από τη φύση τους δεν μπορούν να διακρίνουν μεταξύ στρατιωτικών στόχων και αμάχων ή πολιτικών αγαθών και οι επιθέσεις με μέσα ή μεθόδους των οποίων οι επιπτώσεις δεν μπορούν να περιοριστούν σύμφωνα με τις απαιτήσεις του ΔΕΣ. Παραδείγματα τέτοιων αδιάκριτων επιθέσεων αποτελούν βολές πυροβολικού ή εκτόξευση πυραύλων προς τη γενική κατεύθυνση ενός στόχου, ή βομβαρδισμούς ολόκληρων περιοχών ή πόλεων, αντί της επιλογής συγκεκριμένων στρατιωτικών στόχων εντός αυτών.

β. Αρχής της Αναλογικότητας

Ο γενικός κανόνας που πρέπει να ακολουθείται από τις ένοπλες δυνάμεις είναι ότι όταν πλήττονται στρατιωτικοί στόχοι, οι άμαχοι και οι πολιτικοί στόχοι πρέπει να προστατεύονται κατά το δυνατόν, από τυχαίες ή παράπλευρες απώλειες. Κατά τον σχεδιασμό, λοιπόν, ή την διεξαγωγή των επιχειρήσεων θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη από τους διοικητές οι ενδεχόμενες επιπτώσεις σε αμάχους και την περιουσία τους, ενώ εάν οι απώλειες περιορίζονται με τη χρήση συγκεκριμένου τύπου όπλων, τότε είτε θα προάγεται η χρήση του είτε θα ακυρώνεται η επίθεση (άρθρα 22 και 23 ΣΓ Ι’ 49, άρθρα 51 (4), 5β, 57 ΠΠ Ι’ 77).

Ο διοικητής θα φροντίσει ώστε η επίθεση να γίνει σε χρόνο που θα ελαχιστοποιεί τις απώλειες. Η χρήση βίας πρέπει να είναι ανάλογη του επιδιωκόμενου στρατιωτικού σκοπού. Η αρχή της αναλογικότητας απαγορεύει επίθεση που μπορεί να προκαλέσει απώλειες ανάμεσα σε πολίτες, δυσανάλογα υπέρμετρες σε σχέση με το άμεσο στρατιωτικό πλεονέκτημα που αναμένεται (άρθρο 51 ΠΠ Ι΄77).

Εάν άμαχοι βρίσκονται κοντά ή μέσα σε αντικείμενο που συνιστά στρατιωτικό στόχο, τότε ενεργοποιείται συνδυαστικά η αρχή της αναλογικότητας και των προφυλάξεων κατά την επίθεση. Χαρακτηριστική η περίπτωση αμάχων σε εργοστάσιο πυρομαχικών ή ο οδηγός φορτηγού που μεταφέρει πετρέλαιο για ανεφοδιασμό στρατοπέδου που κινδυνεύουν λόγω της θέσης τους να πληγούν.

γ. Αρχή της Στρατιωτικής Αναγκαιότητας

Η αρχή της στρατιωτικής αναγκαιότητας επιτρέπει τη χρήση βίας και την καταστροφή περιουσίας μόνο εφόσον είναι απολύτως απαραίτητες για την επίτευξη συγκεκριμένου, νόμιμου στρατιωτικού σκοπού και δεν απαγορεύονται από το Ανθρωπιστικό Δίκαιο. Με την καθιέρωση της απαγόρευσης επιθέσεων εναντίον ανοχύρωτων πόλεων και χωριών (άρθρο 25 Κανονισμού Χάγης 1899) και της αρχής ότι επιθέσεις επιτρέπονται μόνο εναντίον στρατιωτικών στόχων, διαφάνηκε ότι ορισμός του στρατιωτικού στόχου καθίσταται απαραίτητος.

Η ερμηνεία του στρατιωτικού στόχου δεν είναι απλή, καθώς δεν αφορά μόνο στόχους που είναι από τη φύση τους στρατιωτικοί (πυρομαχικά, στρατόπεδα, οχυρά). Περιλαμβάνει και αγαθά που, λόγω θέσης (στρατηγικής), προορισμού, ή χρήσης, συνεισφέρουν αποτελεσματικά στην πολεμική προσπάθεια (π.χ., σχολείο που χρησιμοποιείται για εκπαίδευση στρατιωτών, φορτηγό που μεταφέρει στρατεύματα ή εξοπλισμό). Ο ορισμός του στρατιωτικού στόχου (άρθρο 52, 2 Π.Π. Ι) μνημονεύει επίσης ότι,, η καταστροφή, κατάληψη ή εξουδετέρωση του αγαθού θα πρέπει να προσφέρει ένα οριστικό ή συγκεκριμένο στρατιωτικό πλεονέκτημα στις περιστάσεις που επικρατούν κατά τον χρόνο της επίθεσης.

Σύμφωνα με τη μελέτη της ΔΕΕΣ όσον αφορά τους στόχους: «στρατιωτικοί στόχοι περιορίζονται σε εκείνους οι οποίοι από τη φύση, την τοποθεσία, τον σκοπό ή τη χρήση τους, έχουν μια αποτελεσματική συνεισφορά στην στρατιωτική δράση και των οποίων η μερική ή ολική καταστροφή, κατάληψη ή εξουδετέρωση-ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν την δεδομένη στιγμήπροσφέρει ένα βέβαιο στρατιωτικό πλεονέκτημα».

Το ζήτημα της εκτίμησης του διοικητή είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο όσον αφορά τους στόχους διπλής χρήσης (dual-use objects), οι οποίοι χρησιμοποιούνται τόσο από αμάχους όσο και από τις ένοπλες δυνάμεις (π.χ., γέφυρες, σταθμοί ηλεκτρικής ενέργειας, μέσα μεταφοράς). Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο διοικητής πρέπει να λάβει υπόψη του τις αρχές της αναλογικότητας και των προφυλάξεων κατά την επίθεση, προκειμένου να περιορίσει τις απώλειες σε ανθρώπινες ζωές.

Επιπλέον, το άρθρο 52 παρ. 3 ορίζει ότι: «Σε περίπτωση αμφιβολίας κατά πόσο ένας στόχος ο οποίος είναι κανονικά αφιερωμένος σε μη στρατιωτικούς σκοπούς, όπως χώρος λατρείας, οικία ή σχολείο, χρησιμοποιείται για να συμβάλει αποτελεσματικά στη στρατιωτική δράση, θεωρείται ότι δεν χρησιμοποιείται με αυτόν τον τρόπο». Αυτό σημαίνει ότι τέτοιοι χώροι δεν μπορούν να γίνουν αντικείμενο επίθεσης εκτός αν αποδειχθεί πέραν πάσης αμφιβολίας η στρατιωτική τους χρήση.

Σε κάθε Θέατρο Επιχειρήσεων υπάρχουν αντικείμενα που απολαμβάνουν αυξημένης προστασίας και δεν δύνανται να στοχοποιηθούν είναι τα παρακάτω:

Υγειονομικές μονάδες: Περιλαμβάνουν νοσοκομεία, ιατρικές εγκαταστάσεις, προσωπικό και μέσα μεταφοράς (άρθρο 12.1 ΠΠ. Ι, 11 ΠΠ. ΙΙ, κανόνας 28 Μελέτης ΔΕΕΣ).
Έργα ή εγκαταστάσεις που περιέχουν επικίνδυνες δυνάμεις: Αποκλειστικά φράγματα, αναχώματα και πυρηνικοί σταθμοί παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Η απαγόρευση επιθέσεων εκτείνεται και σε στρατιωτικούς στόχους πέριξ αυτών των έργων, αν μια τέτοια επίθεση μπορεί να προκαλέσει σοβαρές απώλειες στον άμαχο πληθυσμό (άρθρο 56 ΠΠ. Ι, 15 ΠΠ. ΙΙ, κανόνας 42 Μελέτης ΔΕΕΣ).
Πολιτιστικοί στόχοι και χώροι λατρείας: Αποτελούν την πολιτιστική ή πνευματική κληρονομιά των λαών (άρθρο 53 ΠΠ. Ι, 16 ΠΠ. ΙΙ, κανόνες 38-41 Μελέτης ΔΕΕΣ).
Αστικά αντικείμενα απαραίτητα για την επιβίωση του άμαχου πληθυσμού: Τρόφιμα, αγροτικές περιοχές, εσοδείες, ζώα, εγκαταστάσεις και παροχές πόσιμου νερού, αρδευτικά έργα, φάρμακα, ρούχα κ.λπ. (άρθρο 54 ΠΠ. Ι, 14 ΠΠ. ΙΙ, κανόνας 54 Μελέτης ΔΕΕΣ).
Το φυσικό περιβάλλον: Απαγορεύεται η χρήση μεθόδων ή μέσων πολέμου που έχουν σκοπό, ή από τα οποία μπορεί να αναμένεται, να προκληθεί «ευρεία, μακροπρόθεσμη και δριμεία βλάβη» στο φυσικό περιβάλλον (άρθρα 35.3 και 55 ΠΠ. Ι, κανόνες 42-45 Μελέτης ΔΕΕΣ).

Τάφοι ή τόποι ταφής/αποτέφρωσης.
Παιδικά παιχνίδια, φορητά αντικείμενα ή προϊόντα ειδικά σχεδιασμένα για παιδιά (π.χ., τάισμα, υγεία, υγιεινή, ένδυση, εκπαίδευση).
Σύνεργα ή συσκευές μαγειρείου, εκτός από τα ευρισκόμενα σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις.
Ζώα ή πτώματα ζώων κ.α.

δ. Αρχή της Απαγόρευσης περιττής βίας

Η αρχή της απαγόρευσης περιττής βίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την αρχή του ανθρωπισμού και της στρατιωτικής αναγκαιότητας. Δεν επιτρέπεται η χρήση βίας πέραν της απολύτως αναγκαίας για την επίτευξη του στρατιωτικού σκοπού, δηλαδή την εξουδετέρωση του εχθρού. Οι όροι «υπερβολικό τραύμα» και «μη απαραίτητος» ή «ανώφελος» πόνος ερμηνεύονται αντικειμενικά, υποδηλώνοντας ότι δεν επιτρέπεται η χρήση μέσων που προκαλούν πόνο πέρα από αυτόν που είναι απαραίτητος για την επίτευξη του στόχου της επίθεσης, δηλαδή την εξουδετέρωση του αντιπάλου μαχητή. Πρόκειται για την βασική θέση που πηγάζει από τις προαναφερόμενες αρχές και αποτελεί ειδικότερη έκφανση του ανθρωπισμού, διατυπώθηκε γραπτώς για πρώτη φορά στη Διακήρυξη της Αγίας Πετρούπολης το 1868, έχει δε επαναληφθεί έκτοτε πολλές φορές σε διεθνείς συμβάσεις. Επιπροσθέτως, απαγορεύει τη χρήση όπλων, βλημάτων, υλικού και μεθόδων πολέμου που προκαλούν περιττά τραύματα και μη αναγκαίο πόνο (άρθρο 35 ΠΠ Ι ).

Ο κορμός του ΔΑΔ, όπως αντανακλάται στις ΣΓ και στα ΠΠ, μολονότι περιλαμβάνει γενικούς περιορισμούς στα μέσα και μεθόδους πολέμου, δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένους τύπους όπλων. Προς τούτο, τα κράτη υιοθέτησαν συμβάσεις που απαγορεύουν ή περιορίζουν τη χρήση ορισμένων όπλων – Πέντε Πρωτόκολλα της Σύμβασης του 1980 για Ορισμένα Συμβατικά Όπλα (CCW) Convention on Prohibitions or Restrictions on the Use of Certain Conventional Weapons. Tέτοια είναι τα χημικά, βιολογικά, τοξικά, ασφυξιογόνα, βακτηριολογικά ή άλλα όπλα που προκαλούν περιττό πόνο στον άνθρωπο, ακόμη νάρκες αντιαρματικές, αλλά και κατά προσωπικού, καθώς και οι εκρηκτικά βλήματα κατά προσωπικού με βάρος μικρότερο 400 γραμμαρίων, σφαίρες που διογκώνονται ή ανοίγουν στο ανθρώπινο σώμα (dum – dum , πεταλούδα), βόμβες διασποράς – μη ανιχνεύσιμα θραύσματα, όπλα laser που προκαλούν μόνιμη τύφλωση, εμπρηστικά όπλα. Επιπροσθέτως, όπλα που θεωρήθηκαν ότι δεν διακρίνουν από τη φύση τους και απαγορεύτηκαν είναι π.χ. οι νάρκες κατά προσωπικού, καθώς και οι βόμβες διασποράς. (cluster munitions) – αν και η Ελλάδα δεν έχει προσχωρήσει στη Σύμβαση του Δουβλίνου για τα πυρομαχικά διασποράς, η χρήση τους από τις Ε.Δ. δεν απαγορεύεται εθνικά, ωστόσο τίθενται ζητήματα συμβατότητας με τις αρχές του ΔΑΔ.

Όσον αφορά ειδικότερα την δόλια χρήση εμβλημάτων ή άλλου προστατευτικού καθεστώτος (π.χ. λευκή σημαία), απαγορεύεται η διάπραξη εχθρικών ενεργειών υπό το μανδύα νομικής προστασίας με στόχο να προδοθεί η εμπιστοσύνη του αντιπάλου ή η καλή πίστη του. Δόλια είναι εάν μαχητής αποπειράται να προσποιηθεί προστατευόμενο καθεστώς ώστε να εκμεταλλευτεί την αδυναμία του αντιπάλου να επιτεθεί. Απαγορεύεται, έτσι, ο φόνος, τραυματισμός ή αιχμαλωσία με χρήση δόλιων μέσων (τέταρτη ΣΧ 1907, άρθρα 28, 52, 53 τέταρτης ΣΓ ’49 και άρθρο 33 ΠΠ Ι).Άμεση σχέση με την απαγορευμένη μέθοδο της λιμοκτονίας των αμάχων ή της καταστροφής των εφοδίων που είναι απαραίτητα για την επιβίωσή τους (άρθρα 55, 56 ΠΠ Ι’77) έχει ότι η άρνηση και παρεμπόδιση παροχής ανθρωπιστική βοήθειας που οδηγεί σε λιμοκτονία των αμάχων θεωρείται έγκλημα πολέμου. Από αυτήν την απαγόρευση συνάγεται η σημασία της πρόσβασης σε πληθυσμούς που βρίσκονται σε καθεστώς ανάγκης και της παροχής ανθρωπιστικής συνδρομής.

Στο άρθρο 35 ΠΠ Ι’ 77 προβλέπονται μεταξύ άλλων τα ακόλουθα:

Το δικαίωμα των εμπολέμων μερών να επιλέγουν μεθόδους και μέσα πολέμου δεν είναι απεριόριστο.
Απαγορεύεται η χρήση όπλων, βλημάτων, υλικού και μεθόδων πολέμου τέτοιας φύσεως ώστε να προκαλούν περιττά τραύματα και μη αναγκαίο πόνο και η χρήση μεθόδων ή μέσων πολέμου που έχουν σκοπό, ή από τα οποία μπορεί κανείς να αναμένει, να προκαλέσουν ευρεία, μακροπρόθεσμη και δριμεία βλάβη στο φυσικό περιβάλλον.

Τέλος, από τις πιο σημαντικές απαγορευμένες μεθόδους πολέμου είναι:

Η δήλωση ότι δεν θα επιβιώσει κανείς (no quarter), δηλαδή, ότι οι εμπόλεμοι δεν θα σεβαστούν τραυματίες, ασθενείς, ή αιχμαλώτους.
Η δόλια χρήση προστατευμένων εμβλημάτων, όπως είναι τα εμβλήματα του Ερυθρού Σταυρού, των Ηνωμένων Εθνών κ.λπ. (perfidy).
Η λεηλασία, δηλαδή, η κλοπή και η λαφυραγώγηση μη στρατιωτικών αντικειμένων (άρθρο 54 Π Ι).
Τα αντίποινα εναντίον προστατευομένων προσώπων και αντικειμένων και η λιμοκτονία των αμάχων στη διάρκεια πολιορκίας, κατοχής ή αποκλεισμού.

Ο Στρατιωτικός Κανονισμός ΣΚ 20-1 « Κανονισμός Εσωτερικής Λειτουργίας», o οποίος αποτελεί ένα από τα βασικότερα θεσμικά κείμενα του Στρατού Ξηράς, στο άρθρο 14, καθορίζει ρητά τις υποχρεώσεις των στρατιωτικών κατά τη μάχη, οι οποίες αντικατοπτρίζουν τις αρχές του ΔΑΔ και συγκεκριμένα: αναφέρει ότι οι στρατιωτικοί απαγορεύεται κατά τη μάχη:

Να κακοποιούν, τραυματίζουν ή σκοτώνουν εχθρό που είναι αιχμάλωτος ή που μαζί του έχει γίνει ανακωχή.
Να σκυλεύουν τους νεκρούς και τους τραυματίες,
Να αρνούνται παράδοση του εχθρού άνευ όρων.
Να καταστρέφουν και να λεηλατούν χωρίς λόγο ιδιωτικές περιουσίες,
Να συλλαμβάνουν ομήρους και να κάνουν αντίποινα ή ομαδικές τιμωρίες.
Να καταδικάζουν άτομα, χωρίς δίκη, που γίνεται από δικαστήριο δημιουργημένο κανονικά σύμφωνα με τις νομικές εγγυήσεις που προβλέπονται από τους Νόμους.
Να πυροβολούν ή να κρατούν αιχμάλωτο, κήρυκα του εχθρού που κρατά λευκή σημαία.
Ομοίως, ήδη από το 1969, αρκετά Στρατιωτικά Δημοσιεύματα αναφέρονται σε υποχρεώσεις και δικαιώματα των στρατιωτικών, τα οποία πηγάζουν από αντίστοιχες διατάξεις του ΔΑΔ. Ενδεικτικά αναφέρονται τα κάτωθι:

ΣΚ 210 – 1, « Διοικητική Μέριμνα»/ 2021
ΣΚ 20 – 1, «Γενικός Κανονισμός Υπηρεσίας στο Στρατό/2003
ΕΠ ΣΚ 109 – 1, Κανονισμός Οργάνωσης και Λειτουργίας Υπηρεσίας Χειρισμού Αιχμαλώτων Πολέμου/1969 (Προσχέδιο/2007)

ΕΠ ΠαΔ 1 – 11/2005/ΓΕΕΘΑ/Γ΄ΚΛΑΔΟΣ «Βασικές Διαδικασίες Σύλληψης, Κράτησης και Μεταχείρισης Αιχμαλώτων Πολέμου»
ΕΠ ΣΚ 151 – 1 Πληροφορίες Μάχης /ΓΕΣ/ΔΙΠΑ/2021
ΕΠ ΣΚ151- 5 Πληροφορίες από Ανθρώπινες Πηγές/ΓΕΣ/2ο ΕΓ/2002
Μνημόνιο Περί Ανθρωπιστικού Δικαίου/ΥΠΕΘΑ/ΓΕΕΘΑ/2022

5. — Γιατί πρέπει να το γνωρίζουν τα στελέχη των Ενόπλων Δυνάμεων

α. Προσωπική Ποινική Ευθύνη

Το προσωπικό των Ενόπλων Δυνάμεων και, κυρίως, οι Διοικητές, φέρουν σοβαρές νομικές και ηθικές ευθύνες για τις ενέργειές τους στο πεδίο επιχειρήσεων. Η ορθή λειτουργία των ενόπλων δυνάμεων, πέρα από τη μαχητική ικανότητα και την ορθή εκμετάλλευση των μέσων, βασίζεται σε ένα θεμελιώδες στοιχείο: την πειθαρχία.

Η πειθαρχία διακρίνεται σε εσωτερική (ενσυνείδητη συμμόρφωση στην αποστολή και τις διαταγές) και εξωτερική (επιβολή μέσω πειθαρχικών μέσων). Στην παράγραφο 1α του άρθρου 13, του ΣΚ 20-1, ορίζεται ότι κάθε στρατιωτικός οφείλει «να συμμορφώνεται με το Σύνταγμα και τους νόμους», ενώ η παράγραφος 1γ επισημαίνει ότι πρέπει «να αποφεύγει κάθε ενέργεια ή συμπεριφορά, που είναι αντίθετη με τα συμφέροντα ή την τιμή του Έθνους».

Εξ αυτών συνάγεται η υποχρέωση σεβασμού των κανόνων του ΔΑΔ, καθώς έχουν ενταχθεί στην εσωτερική έννομη τάξη και αποτελούν βασικό στοιχείο των εθνικών συμφερόντων και ηθικών αξιών. Κάθε ένστολος πρέπει να αποφεύγει πράξεις οι οποίες αντίθετες με τα συμφέροντα του έθνους. Αν και η τελευταία διάταξη δίνει το περιθώριο ευρύτατης ερμηνείας, θα μπορούσε να πει κανείς ότι αναφέρεται στο νομικό πλαίσιο το οποίο εξασφαλίζει τα συμφέροντα της χώρας, μέσα στο οποίο συμπεριλαμβάνεται και το ΔΑΔ, και στις ηθικές αξίες που χαρακτηρίζουν το ελληνικό έθνος, μέσα στις οποίες συμπεριλαμβάνονται και οι αρχές του ανθρωπισμού. Τα μέλη των Ελληνικών ΕΔ, πλέον των πειθαρχικών κυρώσεων, διώκονται ποινικά σύμφωνα με τον Στρατιωτικού Ποινικού Κώδικα, στην περίπτωση που τελέσουν, επιχειρήσουν ή συμμετέχουν αξιόποινες πράξεις κατά το ΔΑΔ.

Πέραν των πειθαρχικών κυρώσεων, τα μέλη των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων διώκονται ποινικά σε περίπτωση που τελέσουν, επιχειρήσουν ή συμμετάσχουν σε αξιόποινες πράξεις κατά του ΔΕΣ.

Ζήτημα επίσης προκύπτει στην περίπτωση που η τέλεση αξιόποινων πράξεων γίνεται κατόπιν διαταγής. Ως προς αυτό θα πρέπει να σημειωθεί ότι κάθε στρατιωτικός σύμφωνα με άρθρο 53 του ΣΠΚ, οφείλει να υπακούει και να εκτελεί τις διαταγές των ανωτέρων του. Ειδικά σε περίοδο επιχειρήσεων, η πράξη της ανυπακοής αντιμετωπίζεται ως κακούργημα από το ΣΠΚ, ενώ σε περίοδο ειρήνης ως πλημμέλημα.

Ως προς τον όρο της ανυπακοής, νοείται ως: « η άρνηση ή παράλειψη εκτέλεσης προσταγής που έλαβε στρατιωτικός από τον Διοικητή του». Σε αυτή τη διάταξη έχει προβλεφθεί, σύμφωνα με τη δεύτερη παράγραφο, ότι εάν η διαταγή την οποία έλαβε ο υφιστάμενος είναι «προδήλως παράνομη», τότε η πράξη της ανυπακοής δεν είναι άδικη. (ΣΚΠ άρθρο 53(2) και ΠΚ άρθρο 21). Πρόδηλα παράνομη είναι η κατ’ αρχήν μια διαταγή όταν το περιεχόμενο της συνιστά καταφανώς προσβολή ενός έννομου αγαθού.

Έτσι, ανακύπτει το ζήτημα σχετικά με το κατά πόσο είναι ικανός κάθε στρατιωτικός να κρίνει αν μια διαταγή είναι παράνομη ή όχι. Αυτό εξαρτάται πρωτίστως από την εκπαίδευση που έχει ο κάθε στρατιωτικός στα ζητήματα που αφορούν στο ΔΑΔ αλλά και στην κρίση και την ηθική του ίδιου και το περιβάλλον εντός του οποίου ο στρατιωτικός θα κληθεί να κρίνει εάν η διαταγή που έλαβε είναι παράνομη ή όχι. Συνεπώς, ο στρατιώτης ο οποίος θα διαταχθεί να βασανίσει έναν ΑΧΠ ή να βιαιοπραγήσει εναντίον αμάχων, οφείλει να μην υπακούσει, χωρίς η συγκεκριμένη άρνηση να συνιστά ανυπακοή. Αντιθέτως, εάν υπακούσει και εκτελέσει, καθίσταται ποινικά υπόλογος και δύναται να κατηγορεί και για έγκλημα πολέμου.

Τέλος, προς επίρρωση των ανωτέρω, ο ΣΚ 20-1 στο άρθρο 14, αναφέρει ότι, οι στρατιωτικοί πρέπει:

Να μεταχειρίζονται με ανθρωπισμό, χωρίς διάκριση, όλους όσους τέθηκαν εκτός μάχης.
Να περιμαζεύουν, προστατεύουν και φροντίζουν τους τραυματίες και τους αρρώστους, όσο επιτρέπουν οι περιστάσεις.
Να σέβονται τα νοσοκομεία και τους τόπους συγκεντρώσεως αρρώστων ή τραυματιών, το προσωπικό, τα κτίρια, τα υλικά και τα μεταφορικά μέσα των υγειονομικών υπηρεσιών.
Να μην καταστρέφουν τα ιστορικά μνημεία, καθώς και τα κτίρια που προορίζονται για τη θρησκευτική λατρεία, τις τέχνες, τις επιστήμες και την αγαθοεργία, με τον όρο ότι δεν χρησιμοποιούνται για στρατιωτικούς σκοπούς.

β. Νομική Υποχρέωση

Η Ελλάδα, ως συμβαλλόμενο κράτος στις τέσσερις Συμβάσεις της Γενεύης του 1949 καθώς και στα Πρόσθετα Πρωτόκολλα I και II του 1977, έχει αναλάβει τη νομική υποχρέωση να ενσωματώσει τις προβλέψεις του ΔΑΔ στο εσωτερικό της δίκαιο. Οι διατάξεις αυτές δεσμεύουν όχι μόνο το κράτος συνολικά, αλλά και τα επιμέρους όργανά του – συμπεριλαμβανομένων των Ενόπλων Δυνάμεων. Σύμφωνα με το κοινό άρθρο 1 και στις τέσσερις Συμβάσεις της Γενεύης, τα Συμβαλλόμενα Μέρη «αναλαμβάνουν την υποχρέωση να σέβονται και να εξασφαλίζουν το σεβασμό» των Συμβάσεων «σε κάθε περίσταση». Η πρόβλεψη αυτή μεταφράζεται, μεταξύ άλλων, σε υποχρέωση ενσωμάτωσης των βασικών αρχών του ΔΑΔ στη στρατιωτική εκπαίδευση, τη νομοθεσία, τις στρατιωτικές οδηγίες και τα εγχειρίδια κανόνων εμπλοκής.

γ. Διοικητική Ευθύνη

Σύμφωνα με το ν. 3948/2011, «Στρατιωτικός διοικητής» θεωρείται και κάθε πρόσωπο που ασκεί εν τοις πράγμασι εξουσία διοίκησης, ελέγχου και έκδοσης διαταγών». Στρατιωτικοί Διοικητές είναι δηλαδή οι ομαδάρχες τα καθήκοντα των οποίων ασκούνται από χαμηλόβαθμα στελέχη ή οπλίτες θητείας, οι Διμοιρίτες και οι Διοικητές Υπομονάδων (Ανθυπασπιστές και κατώτεροι Αξιωματικοί), μέχρι και Διοικητές Μονάδων Εκστρατείας – Σχηματισμών (Ανώτεροι και Ανώτατοι Αξιωματικοί).

Άρα, η πλειοψηφία του στρατιωτικού προσωπικού θα εκτελέσει τουλάχιστον μια φορά στη καριέρα – θητεία τους τα καθήκοντα του Διοικητή. Ως εκ τούτου οφείλουν να διασφαλίζουν ότι το προσωπικό το οποίο βρίσκεται υπό την Διοίκηση τους, τελούν σε επίγνωση των υποχρεώσεων τους σύμφωνα με το ΔΑΔ. Το καθήκον αυτό πηγάζει από την ανάγκη πρόληψης και καταστολής εκ μέρους των Συμβαλλόμενων Μερών των σχετικών με το ΔΑΔ παραβιάσεων (ΠΠ Ι άρθρο 87). Επίσης υποχρεούνται να μην εκδίδουν διαταγές οι οποίες περιλαμβάνουν την τέλεση οποιασδήποτε σοβαρής παραβίασης του ΔΑΔ (ΣΓ 1, αρ.49, ΣΓ ΙΙ 50, ΣΓ ΙΙΙ 129 και ΣΓ IV 146).

Σύμφωνα με το άρθρο 25(3)(β) του Καταστατικού της Ρώμης, ο Διοικητής ευθύνεται ποινικά και τιμωρείται για έγκλημα που εμπίπτει στη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου, όποιος μεταξύ άλλων, προστάζει, παραγγέλλει ή παρακινεί προς διάπραξη τέτοιου εγκλήματος. το οποίο τελέσθηκε ή έγινε απόπειρά του. Επιπρόσθετα, σύμφωνα με το ΠΠ Ι, οποιοσδήποτε Διοικητής τελεί εν γνώσει ότι οι υφιστάμενοι του ή άλλα πρόσωπα υπό τον έλεγχο του πρόκειται να διαπράξουν ή διέπραξαν παραβίαση των ΣΓ Ι-ΙV και του εν λόγω Πρωτοκόλλου οφείλει να εισάγει πειθαρχικά ή ποινικά μέτρα εναντίον των παραβατών (ΠΠΙ άρθρο 87(3). Αν παραλείψει να το κάνει μολονότι έχει τη δυνατότητα το να το κάνει θεωρείται αυτουργός της εν λόγω πράξης. Επίσης, ποινικά υπόλογος αν δεν το ανέφερε στην αρμόδια αρχή για την έρευνα και δίωξη αρχή αξιόποινη πράξη σύμφωνα με το ΔΑΔ, η οποία τελέσθηκε από υφιστάμενο του. Σύμφωνα με τον Ελληνικό Ποινικό Κώδικα (άρθρο 15): «αν ο υπαίτιος της παράλειψης είχε ιδιαίτερη νομική υποχρέωση να παρεμποδίσει την επέλευση του αποτελέσματος» για αξιόποινη πράξη, αυτό το αποτέλεσμα εξισώνεται «όπως η πρόκλησή του με ενέργεια». Η αμέλεια εποπτείας δεν συγχωρείται.

Τα προαναφερόμενα καταδεικνύουν την επιτακτική ανάγκη για τους Διοικητές να είναι πλήρως ενήμεροι για το ΔΑΔ, να εκπαιδεύουν το προσωπικό τους και να επιβάλλουν τη συμμόρφωση με τους κανόνες του. Η «διοικητική ευθύνη» μπορεί να οδηγήσει σε ποινικές διώξεις και πιθανές καταδίκες. Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και άλλα διεθνή όργανα (Διεθνές Δικαστήριο Χάγης, Ειδικά Δικαστήρια κ.α.) καθώς και μη Δικαστικά Όργανα και Μηχανισμοί όπως η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, η Επιτροπή Ανθρωπιστικού Δικαίου του ΟΗΕ (IHFFC) κ.α. μπορούν να ασκήσουν δίωξη σε ατομικό επίπεδο.

δ. Επιχειρησιακή Αξία

Η τήρηση του Ανθρωπιστικού Δικαίου δεν αποτελεί «εμπόδιο» στις στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά ένα κρίσιμο στοιχείο της επιχειρησιακής επιτυχίας και της στρατηγικής αποτελεσματικότητας μέσω των:

(1) Ενίσχυση της Πειθαρχίας και της Αξιοπιστίας

Η ενσωμάτωση του ΔΑΔ στην επιχειρησιακή κουλτούρα ενισχύει την εσωτερική πειθαρχία των ενόπλων δυνάμεων. Οι στρατιώτες που γνωρίζουν ότι ηγούνται από διοικητές που σέβονται το δίκαιο και απαιτούν το ίδιο από αυτούς, λειτουργούν με μεγαλύτερη συνοχή και επαγγελματισμό. Η αξιοπιστία μιας στρατιωτικής δύναμης στο διεθνές πεδίο είναι ανεκτίμητη, ειδικά σε πολυεθνικές επιχειρήσεις ή ειρηνευτικές αποστολές, όπου η συνεργασία και η εμπιστοσύνη είναι ζωτικής σημασίας.

(2) Κέρδος της Στήριξης των Τοπικών Πληθυσμών: Σε συγκρούσεις όπου η μάχη για την καρδιά και το μυαλό του τοπικού πληθυσμού είναι εξίσου σημαντική με την καθαρά στρατιωτική αντιπαράθεση (όπως στις επιχειρήσεις αντιτρομοκρατίας ή σταθεροποίησης), η τήρηση του ΔΑΔ είναι κρίσιμη. Οι πράξεις που σέβονται τους αμάχους, τις περιουσίες τους και τις πολιτιστικές τους αξίες κερδίζουν την εμπιστοσύνη και τη συνεργασία του πληθυσμού, κάτι που μεταφράζεται σε πληροφορίες, λιγότερη υποστήριξη προς τον αντίπαλο και γενική αποδοχή της παρουσίας των δυνάμεων. Αντίθετα, οι παραβιάσεις οδηγούν σε εχθρότητα, αντίσταση και περαιτέρω αποσταθεροποίηση.

(3) Πολιτική Αποδοχή της Αποστολής: Η διεθνής κοινή γνώμη και τα πολιτικά όργανα (π.χ., ΟΗΕ, περιφερειακοί οργανισμοί) παρακολουθούν στενά τη συμπεριφορά των στρατιωτικών δυνάμεων. Η τήρηση του ΔΑΔ διασφαλίζει την πολιτική νομιμότητα και αποδοχή της αποστολής, τόσο στο εσωτερικό του κράτους όσο και διεθνώς. Παραβιάσεις μπορούν να οδηγήσουν σε άρση της πολιτικής στήριξης, απόσυρση δυνάμεων και διεθνείς κυρώσεις, υπονομεύοντας πλήρως τους στρατηγικούς στόχους.

(4) Αποφυγή Αντιποίνων και Κλιμάκωσης: Η τήρηση του ΔΑΔ μπορεί να συμβάλει στην αποφυγή της κλιμάκωσης της βίας και των αντιποίνων. Όταν μια πλευρά τηρεί τους κανόνες, δίνει το παράδειγμα και περιορίζει τα επιχειρήματα της άλλης πλευράς για δυσανάλογες απαντήσεις, ακόμη και αν αυτή δεν τους τηρεί.

ε. Ηθική και Ψυχολογική Προστασία

Η γνώση και η εφαρμογή του Ανθρωπιστικού Δικαίου δεν προστατεύει μόνο τους τρίτους, αλλά και τους ίδιους τους στρατιωτικούς, τόσο σε ηθικό όσο και σε ψυχολογικό επίπεδο. Συγκεκριμένα με :

(1) Μείωση του Ψυχολογικού Τραύματος : Η διάπραξη ή η θέαση φρικαλεοτήτων, ειδικά όταν αυτές αντιβαίνουν στις ηθικές αξίες του ατόμου, μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρά ψυχολογικά τραύματα, όπως το Μετατραυματικό Στρες. Η γνώση του ΔΑΔ παρέχει ένα πλαίσιο που βοηθά τους στρατιωτικούς να διατηρήσουν την ηθική τους πυξίδα, να αναγνωρίσουν τα όρια της νόμιμης δράσης και να αποφύγουν πράξεις που θα τους καταδιώκουν ψυχολογικά αργότερα. Η συνειδητοποίηση ότι ενεργούν «σωστά» και «νόμιμα» μειώνει το ψυχολογικό βάρος του πολέμου.

(2) Εξύψωση του ηθικού: Οι στρατιώτες που πιστεύουν στην ηθική ανωτερότητα του σκοπού τους και στην ορθότητα των πράξεών τους στο πεδίο της μάχης είναι πιο ανθεκτικοί και αποτελεσματικοί. Το ΔΑΔ παρέχει αυτό το ηθικό πλαίσιο, επιβεβαιώνοντας ότι ακόμη και σε πόλεμο, υπάρχουν αξίες που πρέπει να διαφυλαχθούν.

(3) Προστασία της Αξιοπρέπειας: Ο πόλεμος είναι φύσει απάνθρωπος, αλλά η τήρηση του ΔΑΔ διασφαλίζει ότι οι στρατιωτικοί δεν χάνουν την ανθρώπινη αξιοπρέπειά τους κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης. Η άρνηση να διαπράξουν εγκλήματα, ακόμα και υπό πίεση, είναι μια πράξη ηθικού θάρρους που διατηρεί την ακεραιότητα του ατόμου.

6. Ο Ρόλος του Νομικού Συμβούλου

Σύμφωνα με το Πρωτόκολλο Ι των Συμβάσεων της Γενεύης (άρθρο 82), τα κράτη οφείλουν να διασφαλίζουν ότι σε κάθε στρατιωτική μονάδα υπάρχει νομικός σύμβουλος, ο οποίος ενημερώνει τον Διοικητή για τη νομιμότητα κάθε ενέργειας, συμβουλεύει πριν από κάθε προσβολή στόχου, συντάσσει κανόνες εμπλοκής (ΚΕ) και συμμετέχει στον επιχειρησιακό σχεδιασμό.

Σε περίοδο ειρήνης ο νομικός σύμβουλος παρέχει νομική υποστήριξη μέσω γνωμοδοτήσεων, ενημερωτικών σημειωμάτων κ.α., σχετική με θέματα ερμηνείας Διεθνούς Δικαίου και ΔΕΣ, εφαρμογής Κανόνων Εμπλοκής, σε Διοικητικά θέματα – θέματα προσωπικού, σε γενικότερα νομικά ζητήματα καθώς και με την παροχή διευκρινίσεων περί Δικαστικών πράξεων.

Σε περίοδο επιχειρήσεων ο νομικός σύμβουλος εντάσσεται στην ομάδα σχεδίασης (ειδικό επιτελείο) και σύνταξης της Διαταγής Επιχειρήσεων για την παροχή συμβουλών σχετικά με την Στοχοποίηση (νόμιμοι , μη νόμιμοι στρατιωτικοί στόχοι, προστατευόμενα αντικείμενα κ.α.), εγκεκριμένα όρια, περιορισμοί κτλ). Ο νομικός σύμβουλος είναι κομμάτι του Επιτελείου, απαραίτητος για να εξασφαλιστεί ότι η επιχείρηση κινείται εντός των καθοριζομένων διατάξεων του Δικαίου.

7.—- Ενέργειες για την Εφαρμογή του Ανθρωπιστικού Δικαίου στις Ένοπλες Δυνάμεις

Η αποτελεσματική ενσωμάτωση του Ανθρωπιστικού Δικαίου στην καθημερινή λειτουργία και κουλτούρα των Ενόπλων Δυνάμεων απαιτεί μια πολυεπίπεδη και συστηματική προσέγγιση. Δεν αρκεί η απλή θεωρητική διδασκαλία. Χρειάζονται δομημένα προγράμματα, συνεχή εκπαίδευση, σαφείς οδηγίες και, κυρίως, μια κουλτούρα που να προάγει τον σεβασμό των κανόνων αυτών από την κορυφή της ιεραρχίας έως τον τελευταίο στρατιώτη.

α. Συστηματική και Συνεχής Εκπαίδευση: Ο Ακρογωνιαίος Λίθος

Η εκπαίδευση αποτελεί τον βασικό πυλώνα για τη διάδοση και την κατανόηση του ΔΑΔ. Αυτή πρέπει να είναι:

(1) Διαρκής και Επαναλαμβανόμενη

Η γνώση του ΔΑΔ δεν είναι στατική. Οι ένοπλες συγκρούσεις εξελίσσονται, νέα όπλα εμφανίζονται, και οι ερμηνείες του δικαίου μπορεί και πρέπει να προσαρμοστούν σε αυτά. Η εκπαίδευση πρέπει να είναι περιοδική, με ανανέωση και επικαιροποίηση, ώστε να διασφαλίζεται ότι οι γνώσεις παραμένουν φρέσκες και προσαρμοσμένες στις τρέχουσες εξελίξεις. Δεν αρκεί ένα μάθημα στην αρχή της σταδιοδρομίας. Προς το παρόν, προβλέπεται στις Γενικές Οδηγίες Εκπαίδευσης (ΓΟΕ/ΓΕΣ) να υλοποιείται τουλάχιστον μία φορά ετησίως στο σύνολο των Μονάδων – Υπηρεσιών.

(2) Προσαρμοσμένη στο Επίπεδο και τον Ρόλο

Βασική Εκπαίδευση: Κάθε νεοσύλλεκτος και νέος σπουδαστής στις στρατιωτικές σχολές πρέπει να λαμβάνει μια ολοκληρωμένη εισαγωγή στις βασικές αρχές του ΔΑΔ. Αυτό περιλαμβάνει την προστασία αμάχων, την μεταχείριση αιχμαλώτων, τα απαγορευμένα όπλα και την αναγνώριση των διακριτικών σημάτων (Ερυθρός Σταυρός/Ημισέληνος/Κρύσταλλος). Η ύλη πρέπει να είναι απλοποιημένη, με πρακτικά παραδείγματα.

Ενδιάμεση Εκπαίδευση: Για τους υπαξιωματικούς και τους κατώτερους αξιωματικούς, η εκπαίδευση πρέπει να είναι πιο λεπτομερής, εστιάζοντας σε πρακτικές εφαρμογές, κανόνες εμπλοκής (ΚΕ) και τη διαχείριση περιστατικών παραβιάσεων. Εδώ μπορούν να χρησιμοποιηθούν μελέτες περίπτωσης (case studies) και προσομοιώσεις.

Προχωρημένη Εκπαίδευση: Οι επιτελείς και οι διοικητές απαιτούν εξειδικευμένη εκπαίδευση σε θέματα όπως η διοικητική ευθύνη, ο σχεδιασμός επιχειρήσεων υπό το πρίσμα του ΔΑΔ, οι νομικές συμβουλές σε διοικητές και η αντιμετώπιση διεθνών ερευνών. Σε αυτό το επίπεδο, η εκπαίδευση πρέπει να περιλαμβάνει σεμινάρια με ειδικούς νομικούς, δικαστές και εκπροσώπους διεθνών οργανισμών (π.χ., ΔΕΕΣ).

(3) Πρακτική και Διαδραστική: Η θεωρία από μόνη της δεν αρκεί. Η εκπαίδευση πρέπει να περιλαμβάνει:

Σενάρια και Προσομοιώσεις: Εφαρμογή των κανόνων σε ρεαλιστικά επιχειρησιακά σενάρια (π.χ., έλεγχος σημείου διέλευσης, αντιμετώπιση αμάχων σε ζώνη μάχης, σύλληψη αιχμαλώτων).

Παιχνίδια Ρόλων (Role-playing): Για να κατανοήσουν οι εκπαιδευόμενοι τις επιπτώσεις των αποφάσεων και να αναπτύξουν κριτική σκέψη.
Επισκέψεις και Διαλέξεις: Από εκπροσώπους του ΔΕΕΣ, της Διεθνούς Αμνηστίας, νομικούς συμβούλους, καθηγητές κ.α.

Εκπαιδευτικό Υλικό: Δημιουργία και διανομή εύληπτων εγχειριδίων, οδηγών τσέπης, ψηφιακών πόρων και εφαρμογών για κινητά, ώστε οι στρατιωτικοί να έχουν άμεση πρόσβαση στις βασικές αρχές.

β. Ενσωμάτωση του ΔΑΔ στους Κανόνες Εμπλοκής (ΚΕ) και τον Επιχειρησιακό Σχεδιασμό

Το ΔΑΔ δεν πρέπει να είναι μια προσθήκη, αλλά αναπόσπαστο μέρος της επιχειρησιακής διαδικασίας και να περιλαμβάνει τα ακόλουθα:

Σαφείς και Συγκεκριμένοι Κανόνες Εμπλοκής: Οι Κανόνες Εμπλοκής (Rules of Engagement – ROE) είναι το πιο άμεσο και πρακτικό εργαλείο για την εφαρμογή του ΔΑΔ στο πεδίο. Πρέπει να είναι σαφείς, περιεκτικοί, εύκολα κατανοητοί και να ενσωματώνουν πλήρως τις αρχές της διάκρισης, της αναλογικότητας και των προφυλάξεων. Η διαμόρφωση των ROE πρέπει να γίνεται με τη στενή συνεργασία νομικών συμβούλων και επιχειρησιακών στελεχών.

Νομική Συμβουλή σε Κάθε Επίπεδο: Η παρουσία νομικών συμβούλων (LegAd – Legal Advisor) σε όλα τα επίπεδα διοίκησης, από το Μονάδες Εκστρατείας μέχρι τις Μείζονες Διοικήσεις, είναι ζωτικής σημασίας. Οι LegAd παρέχουν έγκυρες νομικές συμβουλές πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τις επιχειρήσεις, βοηθώντας τους διοικητές να λαμβάνουν αποφάσεις που συνάδουν με το ΔΑΔ.

Εκτίμηση Νομικών Κινδύνων: Ο επιχειρησιακός σχεδιασμός πρέπει να περιλαμβάνει μια ρητή εκτίμηση των νομικών κινδύνων (legal risk assessment) και την ανάπτυξη στρατηγικών για την ελαχιστοποίησή τους. Αυτό περιλαμβάνει την αναγνώριση πιθανών στόχων, την εκτίμηση παράπλευρων απωλειών και τον σχεδιασμό για την προστασία των αμάχων και των πολιτικών υποδομών.
Συνεχής επιμόρφωση για τις ισχύουσες διατάξεις τους ΔΑΔ τόσο στις Μονάδες – Επιτελεία, με έμφαση στο προσωπικό το οποίο συμμετέχει σε Επιχειρήσεις Υποστήριξης Ειρήνης UNIFIL (Λίβανος), KFOR (Κοσσυφοπέδιο), EUFOR (Βοσνία), κ.α. στις οποίες συμμετέχουν και οι Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις. Η Ελλάδα, ως μέλος της ΕΕ, του ΝΑΤΟ και του ΟΗΕ.

Ενίσχυση του ρόλου του νομικού συμβούλου στα επιτελεία.

γ. Δημιουργία Μηχανισμών Ελέγχου και Λογοδοσίας: Η Εμπέδωση της Τήρησης

Η αποτελεσματική εφαρμογή του ΔΑΔ απαιτεί την ύπαρξη ισχυρών μηχανισμών ελέγχου, παρακολούθησης και λογοδοσίας, όπως παρακάτω:

(1) Εσωτερικοί Μηχανισμοί Ελέγχου

Ανεξάρτητη Εσωτερική Έρευνα: Θέσπιση σαφών διαδικασιών για την άμεση και ανεξάρτητη διερεύνηση κάθε υποψίας παραβίασης του ΔΑΔ. Αυτό δείχνει δέσμευση για λογοδοσία και αποτρέπει την ατιμωρησία.

Συστήματα Αναφοράς: Ενθάρρυνση του προσωπικού να αναφέρει παραβιάσεις, χωρίς φόβο αντιποίνων (whistleblower protection).

Διοικητικός Έλεγχος: Οι διοικητές πρέπει να ενσωματώσουν τη γνώση και τη τήρηση του ΔΑΔ στις αξιολογήσεις του προσωπικού τους και να είναι υπεύθυνοι για την επιβολή της συμμόρφωσης.

(2) Εποπτεία και Συνεργασία με Εξωτερικούς Φορείς:

Συνεργασία με το ΔΚΕΣ: Το ΔΚΕΣ είναι ο θεματοφύλακας του ΔΑΔ και ένας πολύτιμος εταίρος. Η στενή συνεργασία (π.χ., μέσω επισκέψεων, σεμιναρίων, ανταλλαγής πληροφοριών) μπορεί να ενισχύσει την κατανόηση και την εφαρμογή των κανόνων.

Διεθνείς Παρατηρητές: Σε πολυεθνικές επιχειρήσεις, η αποδοχή της παρουσίας διεθνών παρατηρητών ή επιτροπών παρακολούθησης μπορεί να ενισχύσει τη διαφάνεια και την αξιοπιστία.

Διαφάνεια: Η διαφάνεια στην αναφορά και διερεύνηση περιστατικών παραβιάσεων, ακόμα και αν είναι επώδυνη, συμβάλλει στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης και στην αποφυγή μακροπρόθεσμων επιπτώσεων στη φήμη.

δ. Ανάπτυξη Ηθικής Κουλτούρας και Ηγεσίας: Η Βασική Προϋπόθεση

Πέρα από τους κανόνες και τις διαδικασίες, η τήρηση του ΔΑΔ απαιτεί την δημιουργία ηθικής κουλτούρας εντός των Ενόπλων Δυνάμεων, η οποία δύναται να χτιστεί με:

Ηγεσία δια του Παραδείγματος: Οι ανώτεροι διοικητές πρέπει να αποτελούν πρότυπο συμπεριφοράς και να δείχνουν έμπρακτα τη δέσμευσή τους στο ΔΑΔ. Η ηγεσία από την κορυφή είναι καθοριστική για τη διαμόρφωση της κουλτούρας. Μια ξεκάθαρη δήλωση από τον Αρχηγό ΓΕΕΘΑ ή τον Υπουργό Άμυνας ότι η τήρηση του ΔΑΔ είναι αδιαπραγμάτευτη, στέλνει ένα ισχυρό μήνυμα σε όλο το προσωπικό.

Ενίσχυση της Ηθικής Εκπαίδευσης: Το ΔΑΔ δεν έχει μόνο νομικό αλλά και ηθικό πλαίσιο. Η εκπαίδευση πρέπει να τονίζει την ηθική διάσταση της προστασίας των αμάχων και των θυμάτων του πολέμου, ενισχύοντας την ενσυναίσθηση και την ανθρωπιά των στρατιωτικών. Συζητήσεις για ηθικά διλήμματα που αναφύονται σε συνθήκες μάχης μπορούν να βοηθήσουν τους στρατιωτικούς να αναπτύξουν την κριτική τους σκέψη.

Αναγνώριση και Επιβράβευση: Επιβράβευση και αναγνώριση μονάδων ή ατόμων που επιδεικνύουν εξαιρετική τήρηση του ΔΑΔ, μπορεί να ενισχύσει θετικά τη συμμόρφωση και να δημιουργήσει πρότυπα.

Προστασία του Ψυχολογικού Κόστους: Οι Ένοπλες Δυνάμεις πρέπει να αναγνωρίσουν το ψυχολογικό βάρος που μπορεί να φέρει η διάπραξη ή η θέαση εγκλημάτων πολέμου. Η παροχή ψυχολογικής υποστήριξης σε στρατιωτικούς που έχουν βιώσει τέτοια περιστατικά, είτε ως θύτες είτε ως μάρτυρες, είναι απαραίτητη για την ψυχική τους υγεία και την αποτροπή μελλοντικών παραβιάσεων.

ε. Προσαρμογή στις Νέες Προκλήσεις: Το Μέλλον του ΔΑΔ και των Ενόπλων Δυνάμεων

— Ο χαρακτήρας των ενόπλων συγκρούσεων αλλάζει συνεχώς. Το ΔΑΔ πρέπει να μπορεί να ανταποκριθεί στις νέες προκλήσεις, και οι Ένοπλες Δυνάμεις πρέπει να είναι έτοιμες να το εφαρμόσουν σε νέα περιβάλλοντα, όπως τα κάτωθι:

Τεχνολογίες Αιχμής και ΔΑΔ: Η ανάπτυξη αυτόνομων οπλικών συστημάτων (όπλα-ρομπότ), κυβερνοεπιχειρήσεων, τεχνητής νοημοσύνης στην πολεμική σύγκρουση, Συστήματα μη Επανδρωμένων Αεροσκαφών (ΣμηΕΑ) και η χρήση του διαστήματος ως πεδίου μάχης, εγείρουν νέα και σύνθετα ερωτήματα για την εφαρμογή του ΔΑΔ. Η χρήση βίντεο και εικόνων από επιχειρήσεις σε πραγματικό χρόνο (Πόλεμος πληροφόρησης – Social media) σημαίνει ότι μια παραβίαση μπορεί να επηρεάσει τη διεθνή κοινή γνώμη, να στραφεί εναντίον της επιχείρησης και να επισύρει κυρώσεις ή διακοπή υποστήριξης. Άρα, η τήρηση του Δικαίου παρέχει και επικοινωνιακή προστασία. Οι Ένοπλες Δυνάμεις πρέπει να συμμετέχουν ενεργά στις διεθνείς συζητήσεις για τη ρύθμιση αυτών των τεχνολογιών και να αναπτύξουν εσωτερικές πολιτικές και εκπαίδευση που να τις λαμβάνουν υπόψη.

Υβριδικές Απειλές και Μη Κρατικοί Δρώντες: Η διάκριση μεταξύ εμπόλεμων και αμάχων θολώνει σε υβριδικές συγκρούσεις. Η εκπαίδευση πρέπει να εστιάζει στην αναγνώριση των μη κρατικών δρώντων, στην εφαρμογή του ΔΑΔ σε αστικά περιβάλλοντα και στην προστασία των πληθυσμών που βρίσκονται υπό τον έλεγχο μη κρατικών ομάδων. Σε αυτού του τύπου τις συγκρούσεις δεν υπάρχουν σαφή όρια μεταξύ αμάχων και μαχητών ενώ πιθανόν να να χρησιμοποιούνται παρακρατικές οργανώσεις, μη κρατικοί δρώντες, κυβερνοεπιθέσεις. Η γνώση και η εφαρμογή του Ανθρωπιστικού Δικαίου προσφέρουν ασφάλεια προσωπικού με την αποφυγή εγκληματικών πράξεων που οδηγούν σε διεθνείς διώξεις, αναβάθμιση επαγγελματισμού καθώς ένας στρατός που δρα νομίμως, είναι σεβαστός, νομιμοποίηση της επιχείρησης, καθώς οι πολίτες και η διεθνής κοινότητα αποδέχονται πιο εύκολα επιχειρήσεις που τηρούν το δίκαιο και τέλος πειθαρχία, καθόσον όταν ο στρατιώτης ξέρει τα όρια, δεν παρασύρεται.
Περιβαλλοντική Προστασία σε Ένοπλες Συγκρούσεις: Το ΔΑΔ περιλαμβάνει και διατάξεις για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος σε καιρό πολέμου. Η εκπαίδευση πρέπει να τονίζει τη σημασία αυτής της πτυχής και να ενσωματώνει περιβαλλοντικές προφυλάξεις στον επιχειρησιακό σχεδιασμό.

Συμμετοχή σε Διεθνείς Διασκέψεις: Η ενεργός συμμετοχή της Ελλάδας σε διεθνείς διασκέψεις και ομάδες εργασίας για το ΔΑΔ, τόσο σε επίπεδο εμπειρογνωμόνων όσο και σε πολιτικό επίπεδο, είναι απαραίτητη για την προώθηση των ελληνικών θέσεων και την υιοθέτηση βέλτιστων πρακτικών.

7. — Συμπεράσματα

Η γνώση και η εφαρμογή του Ανθρωπιστικού Δικαίου από τα στελέχη των Ενόπλων Δυνάμεων δεν είναι μια επιλογή ή μια νομική υποχρέωση. Είναι στοιχείο ταυτότητας, επαγγελματισμού και υπευθυνότητας αλλά μια αδιαπραγμάτευτη αναγκαιότητα στον 21ο αιώνα. Οι λόγοι είναι πολλαπλοί και αλληλένδετοι: από τη ρητή νομική υποχρέωση και την απειλή της ατομικής και διοικητικής ευθύνης, μέχρι την επιχειρησιακή αναγκαιότητα την εθνική φήμη και, το πιο σημαντικό, την ηθική και ψυχολογική ακεραιότητα των ίδιων των μαχητών.

Σε ένα διεθνές περιβάλλον που χαρακτηρίζεται από αυξανόμενη πολυπλοκότητα, ασύμμετρες απειλές και την αδιάκοπη παρακολούθηση από τη διεθνή κοινή γνώμη και τα μέσα ενημέρωσης, όπου οι συγκρούσεις γίνονται όλο και πιο σύνθετες, τα όρια μεταξύ πολέμου και ειρήνης θολώνουν, και η πληροφόρηση διακινείται παγκοσμίως σε πραγματικό χρόνο, ο στρατιωτικός οφείλει να είναι όχι μόνο μαχητής, αλλά και υπεύθυνος υπερασπιστής των κανόνων που κρατούν την ανθρώπινη υπόσταση όρθια μέσα στον πόλεμο.

Η τήρηση του ΔΑΔ λειτουργεί ως ασπίδα που προστατεύει τους αμάχους και τους μη μαχητές, αλλά ταυτόχρονα θωρακίζει το κύρος, την αξιοπιστία και την αποτελεσματικότητα των Ενόπλων Δυνάμεων. Μια στρατιωτική δύναμη που σέβεται το δίκαιο είναι μια δύναμη που εμπνέει σεβασμό, κερδίζει την εμπιστοσύνη των συμμάχων της και διατηρεί την ηθική της υπεροχή έναντι οποιουδήποτε αντιπάλου. Η συνέχιση αυτής της πολιτικής είναι αναγκαία, αλλά χρειάζεται ακόμα πιο ενεργή ενσωμάτωση του Ανθρωπιστικού Δικαίου στο καθημερινό στρατιωτικό δόγμα.

Ήδη γίνονται βήματα επιμόρφωσης του προσωπικού με την έκδοση του Μνημόνιου Περί Ανθρωπιστικού Δικαίου από το νομικό τμήμα του Γ΄ΣΣ, υπό την αιγίδα του ΓΕΕΘΑ το 2023, καθώς και με λειτουργία σχετικού σχολείου εκπαίδευσης στο Πολυεθνικό Κέντρο Εκπαίδευσης Επιχειρήσεων Υποστήριξης Ειρήνης (ΠΚΕΕΥΕ).

Βιβλιογραφία

Διεθνείς Συνθήκες και Νομικά Κείμενα

Συμβάσεις της Γενεύης (1949) – Ιδιαιτέρως:
1. Πρώτη Σύμβαση: Προστασία των τραυματιών και ασθενών των ενόπλων δυνάμεων στο πεδίο της μάχης
1. Δεύτερη Σύμβαση: Προστασία ναυαγών
1. Τρίτη Σύμβαση: Περί αιχμαλώτων πολέμου
1. Τέταρτη Σύμβαση: Προστασία αμάχων
Πρόσθετο Πρωτόκολλο Ι (1977) – Για διεθνείς ένοπλες συρράξεις
Πρόσθετο Πρωτόκολλο ΙΙ (1977) – Για μη διεθνείς συγκρούσεις
Σύμβαση της Χάγης (1907) – Κανόνες για τους πολέμους στην ξηρά
Σύμβαση για την Πρόληψη και την Τιμωρία του Εγκλήματος της Γενοκτονίας (1948)
Καταστατικό της Ρώμης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου (1998)

Επιστημονικές και Εκπαιδευτικές Πηγές

Henckaerts, J.-M., Doswald-Beck, L. (2005). Customary International Humanitarian Law, Vol. I & II, ICRC/Cambridge University Press.
Solis, Gary D. (2021). The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War, Cambridge University Press.
Kalshoven, F., & Zegveld, L. (2011). Constraints on the Waging of War, ICRC.
Sassòli, Marco (2019). International Humanitarian Law: Rules, Controversies, and Solutions to Problems Arising in Warfare, Edward Elgar.
ICRC (International Committee of the Red Cross). Commentary to the Geneva Conventions (Updated editions).
United Nations Office of Legal Affairs. Handbook on International Law Applicable to Peacekeeping Operations (UN, 2003).

🔹 Στρατιωτικά και Εκπαιδευτικά Εγχειρίδια

Στρατηγείο Ταχείας Ανάπτυξης (NRDC-GR) – Εκπαιδευτικό υλικό ROE (2021)
ΓΕΕΘΑ – Στρατιωτικός Κανονισμός ΣΚ 30-1Α και 30-1Β (2018–2023): Σχεδίαση Επιχειρήσεων – Διεθνές Δίκαιο Ενόπλων Συρράξεων
ICRC – Teaching International Humanitarian Law in Military Academies (Guidelines)
NATO STANAG 2449 – LOAC Training in NATO Forces
US Army Field Manual FM 6-27 – The Commander’s Handbook on the Law of Land Warfare (2019)
Μνημόνιο Περί Ανθρωπιστικού Δικαίου/ΥΠΕΘΑ/ΓΕΕΘΑ/2022

Ιστορικά Παραδείγματα – Δικαστικά Στοιχεία

My Lai Court Martial Proceedings – Calley v. United States (1971)
ICTY Judgments – Radovan Karadžić, Ratko Mladić (Prosecutor v. Karadžić & Mladić, 1995–2017)
ICRC Archives – Abu Ghraib Case Studies
Human Rights Watch / Amnesty International – Reports on Ukraine (2022–2023), Israel-Gaza (2014–2021)
International Court of Justice (ICJ) – Advisory Opinions on Armed Conflict (multiple)

Άρθρα και Αναλύσεις (Ελληνικά & Διεθνή)

Στεφανίδης, Π. (2021). Το Ανθρωπιστικό Δίκαιο στον Υβριδικό Πόλεμο: Νέα Διλήμματα και Ευθύνες, Στρατιωτική Επιθεώρηση, τ. 203.
Κουρής, Θ. (2018). Οι Κανόνες Εμπλοκής και το Ανθρωπιστικό Δίκαιο: Θεωρία και Εφαρμογές, Επιθεώρηση Διεθνούς Δικαίου.
Roberts, A. (2000). Counter-Terrorism, Armed Force and the Laws of War, International Review of the Red Cross, Vol. 84(847).
Schmitt, M. N. (2012). Classification of Conflicts in the Post-9/11 World, Yale Journal of International Law.

Κάντε Like στη σελίδα μας στο facebook – ακολουθείστε μας στο X στο linkedin και στο Youtube